image

Business & Industrial

เราเห็นอะไรในผ้าไหม

Published Date : 3 ก.ค. 2562

Resource : Creative Thailand

3,733

“เสียงกี่ทอผ้าดังกระทบกันเป็นจังหวะ ขณะที่สองเท้าย่ำไม้เหยียบหูกเพื่อเปลี่ยนสีและลายไหมที่ต้องการ มือซ้ายพลางจับฟืมตบไหมเส้นต่อไปให้เรียงสวย เวลาเดียวกันมือขวาก็ดึงสายกระตุกอย่างพร้อมเพรียง” เป็นลักษณะของการทอผ้าโดยใช้กี่กระตุก หนึ่งในสองชนิดการทอผ้าที่เรามักพบทั่วไป

ภาพที่พบเห็นเป็นปรกติยามก้าวเท้าเข้าเยี่ยมชุมชนทอผ้าคือ ภาพผู้สูงวัยนั่งทอผ้าอยู่ประปราย กี่เพียงไม่กี่ตัวที่ถูกใช้งานจริง ๆ ในจังหวะนั้น ยิ่งย้ำเตือนเราว่า งานศิลปหัตถกรรมชนิดนี้กำลังค่อย ๆ หายไปกับผู้คนรุ่นสุดท้ายโดยไร้ทายาทมาสืบทอด 

แม้ว่าเราจะรู้จักผ้าไหมกันดีในภาคอีสาน รวมถึงเข้าใจดีว่าทางใต้นิยมทำเกษตรและประมงเป็นหลัก แต่ถึงอย่างนั้นที่ภาคใต้ก็มีกลุ่มทอผ้าเช่นเดียวกัน ทั้งผ้ายกเมืองนคร ผ้าพุมเรียง ที่สร้างชื่อเสียงให้ภาคใต้อยู่บ้าง

ผ้าไหมลายดอกพิกุล  ลายยอดนิยมของกลุ่มผ้ายกบ้านมะม่วงปลายแขน จังหวัดนครศรีธรรมราช

กำเนิดผ้าไหม
ก่อนจะมาเป็นผ้าไหมผืนงามทอยาวหลายเมตร ชาวบ้านชุมชนกลุ่มหม่อนไหมบ้านป่ากล้วย จังหวัดชุมพร นำไปเยี่ยมชมกระบวนการตั้งแต่ก่อนผลิตผ้าไหมออกเป็นผืน ที่นี่โดดเด่นเรื่องการปลูกหม่อน เลี้ยงไหม และการย้อมสีไหมด้วยสีจากธรรมชาติ เช่น สีม่วงตุ่น ๆ ที่ได้จากใบมังคุดหมักโคลน “ที่ใต้อากาศดีกว่า เย็นกว่า ปลูกหม่อนเลี้ยงไหมได้ดี” คุณป้าทองดี ชาวโคราชที่ย้ายถิ่นฐานมาปักหลักอยู่ชุมพร ทำหน้าที่เป็นไกด์นำชมเริ่มบรรยายพร้อมสีหน้าและแววตาสดใส หนอนไหมตัวขาวลายดำหลายร้อยตัวบนกระด้งค่อย ๆ แทะเล็มใบหม่อนของโปรดอย่างเอร็ดอร่อย

ก่อนที่ตัวจะโตเต็มวัย ที่เรียกว่า ‘ไหมสุก’ จากนั้นบรรดาหนอนไหมจะถูกนำไปใส่ในจ่อ ภาชนะสำหรับเลี้ยงให้ไหมทำรังลักษณะคล้ายกระด้ง นับไปอีกไม่กี่วัน ก็จะได้ต้นขั้วไหมที่(เกือบ)พร้อมนำมาทอเป็นผืนผ้า

คุณป้าทองดีกางผ้าไหมผืนหนึ่งออกมาก่อนจะเอ่ยด้วยความภูมิใจว่าเป็นลายที่ตัวเองออกแบบเอง ผ้าผืนสีเขียวสดลงลายกล้วยสีเหลืองสุก ซึ่งเป็นการนำกล้วยเล็บมือนาง ของดีในจังหวัดมาเผยแพร่บนผืนผ้า ดังคำขวัญประจำจังหวัดว่า “ประตูภาคใต้ ไหว้เสด็จในกรม ชมไร่กาแฟ แลหาดทรายรี ดีกล้วยเล็บมือ ขึ้นชื่อรังนก” แถมยังมีลายอื่น ๆ ที่ไม่เคยได้พบเห็นที่อื่น อย่าง ลายดอกกาแฟชุมพร ลายสมอเรือ และลายกวางที่ผู้ไปชมกล่าวเป็นเสียงเดียวกันว่า “มีความร่วมสมัยดีมาก”

ชุมชนหม่อนไหมบ้านป่ากล้วยยังมีเครื่องการันตีคุณภาพจากรางวัลพระราชทานตรานกยูงสีน้ำเงิน ซึ่งหมายถึง ผ้าไหมชนิดที่ผลิตด้วยภูมิปัญญาของไทยแบบประยุกต์ ใช้เทคโนโลยีการผลิตเข้ากับสมัยนิยมและเชิงธุรกิจ และสีเงิน ที่หมายถึง เป็นผ้าไหมที่ผลิตขึ้นโดยยังคงอนุรักษ์ภูมิปัญญาพื้นบ้านผสมผสานกับการประยุกต์ใช้เครื่องมือและกระบวนการผลิตในบางขั้นตอน

‘ตรานกยูงพระราชทาน’ เป็นเครื่องหมายรับรองคุณภาพผลิตภัณฑ์ผ้าไหมไทย
มีทั้งหมด 4 ชนิด
1. นกยูงสีทอง (Royal Thai Silk) เป็นผ้าไหมที่ผลิตโดยใช้เส้นไหมและวัตถุดิบตลอดจนกระบวนการผลิตที่เป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญาพื้นบ้านดั้งเดิมของไทยอย่างแท้จริง 
2. นกยูงสีเงิน (Classic Thai Silk) เป็นผ้าไหมที่ผลิตขึ้นโดยยังคงอนุรักษ์ภูมิปัญญาพื้นบ้านผสมผสานกับการประยุกต์ใช้เครื่องมือและกระบวนการผลิตในบางขั้นตอน
3. นกยูงสีน้ำเงิน (Thai Silk) เป็นผ้าไหมชนิดที่ผลิตด้วยภูมิปัญญาของไทยแบบประยุกต์ ใช้เทคโนโลยีการผลิตเข้ากับสมัยนิยมและเชิงธุรกิจ
4. นกยูงสีเขียว (Thai Silk Blend) เป็นผ้าไหมที่ผลิตด้วยกระบวนการผลิตและเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่ผสมผสานกับภูมิปัญญาไทยในด้านลวดลายและสีสันระหว่างเส้นใยไหมแท้กับเส้นใยอื่นที่มาจากธรรมชาติ หรือเส้นใยสังเคราะห์รูปแบบต่างๆ ตามวัตถุประสงค์การใช้งาน หรือตามความต้องการของผู้บริโภค

ข้อมูลเพิ่มเติมที่ qsds.go.th

 

ลายดาวล้อมเดือน

เสียงกี่ ที่จางลง
จากชุมพรข้ามมาที่จังหวัดสุราษฎร์ธานี เดินทางต่อมาที่บ้านท่ากระจาย ชุมชนเล็ก ๆ ตั้งอยู่ที่อำเภอท่าชนะ อาคารไม้ตอนเดียวเล็ก ๆ ดูเงียบเหงา มีเพียงสาวสูงวัยสองคนที่นั่งทอผ้าอยู่เนือง ๆ เราได้พบกับคุณอ๊ะ หัวหน้ากลุ่มสตรีทอผ้าบ้านท่ากระจายชาวมุสลิมที่คอยมาบรรยายเกี่ยวกับลายผ้าอันเป็นเอกลักษณ์ของชุมชน

ทุกคนล้อมวงกันดูลายดาวล้อมเดือนสีเหลืองอมส้มที่คุณป้าหนูจันทร์ค่อย ๆ บรรจงทอ เพราะที่นี่ใช้กี่กระทบในการทอ ซึ่งจะกินเวลาและใช้ความปราณีตพอควร หน้าตายิ้มแย้มพลางพูดคุยสนุกสนาน “ที่นี่เป็นชุมชนชาวมุสลิม เราทอกันเสร็จแล้วก็จะส่งไปขายที่พุมเรียง” คุณป้าหนูจันทร์เป็นชาวพุทธเพียงคนเดียวที่เราสังเกตเห็น หลายชุมชนมักจะรับไหมแล้วมาทอเอง รวมถึงที่นี่ด้วย และที่นี่เป็นเพียงผู้รับจ้างทอ แต่ละคนก็มีอาชีพหลักของตัวเอง ส่วนการทอผ้านั้นเป็นรอง

ป้าวรรม๊ะ เจ้าของร้านวรรม๊ะไหมไทย

ผละจากกลุ่มสตรีทอผ้าบ้านท่ากระจาย บ้านพุมเรียงคือที่ถัดไป กลุ่มแม่บ้านชาวมุสลิมที่รวมตัวกันสร้างชุมชนผ้าไหมทอมือขึ้นมาและได้รับรางวัลพระราชทานการันตีมาตรฐานเช่นเดียวกันกับบ้านป่ากล้วยที่ชุมพร ที่จริงแล้วชาวใต้ที่มาทอผ้า ส่วนมากจะมีอาชีพหลักอยู่แล้วคือเกษตรกรรม หากมีเวลาว่างก็จะมารวมตัวกันนั่งทอผ้า 

กี่หลายสิบตัวตั้งเรียงรายกันอยู่ใต้ถุนบ้าน ร้านวรรม๊ะไหมไทย ที่บ้านพุมเรียง บ่งบอกได้ว่าธุรกิจนี้เคยรุ่งเรืองและยังคงดำเนินต่อไป แม้สมาชิกที่มีจะน้อยลง กี่ที่บ้านพุมเรียงเป็นกี่กระตุก ที่สามารถทอผ้าได้รวดเร็วกว่ากี่กระทบที่บ้านท่ากระจายได้มาก

ลมหายใจของผ้าไหม
แม้ชื่อเสียงของผ้าไหมใต้จะไม่กระฉ่อนเท่าทางอีสานหรือแม้แต่ทางเหนือ แต่ก็ยังมีคำกล่าวติดปากว่า “ถ้าจะซื้อผ้าดี ๆ ต้องหาซื้อผ้ายกเมืองนคร” ผ้าของแต่ละที่ย่อมมีลักษณะของตัวเองกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะอย่างที่หาใครเปรียบไม่ได้ ดังเช่นที่บ้านพุมเรียง ชุมชนชาวมุสลิมที่โดดเด่นในลายผ้ายกดอกและผ้ายกเมืองนคร จากจังหวัดนครศรีธรรมราช 

กลุ่มทอผ้าบ้านเนินมวงดูเอาจริงเอาจังกับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ของตนเอง มีการนำผ้ามาดัดแปลงและออกแบบเป็นสินค้าที่หลากหลาย ทั้งกระเป๋าเป้ กระเป๋าใส่ของอเนกประสงค์ ทีมผู้เชี่ยวชาญให้คำแนะนำหวังให้สมาชิกในกลุ่มพัฒนาสินค้าจนถูกใจและเข้าถึงคนวงกว้างขึ้น ไม่จำกัดเพียงเฉพาะกลุ่มเหมือนที่แล้วมา คุณป้ามนต์ฑา หัวหน้ากลุ่มทอผ้าบ้านเนินมวงนำผ้าไหมลายโบราณ ที่มีไว้สำหรับคนชนชั้นสูงออกมาอวดโฉมก่อนจะจากไป

“ส่วนใหญ่ก็เป็นออร์เดอร์จากทางจังหวัดที่มาสั่งเอาไว้” เสียงพูดเคล้ากับเสียงกี่ที่กระทบกันไม่หยุด คุณป้าละอองที่กลุ่มผ้ายกบ้านมะม่วงปลายแขน เล่าว่าหลังจากผู้สืบทอดผ้าลายโบราณเสียชีวิต ก็ไม่มีใครทำลายนั้นเป็นอีกเลย เพราะไม่มีใครถ่ายทอดวิชาทิ้งไว้ให้ ก็เหมือนกับลูกหลานในวันนี้ที่ต่างคนต่างแยกย้ายจากบ้านไปทำงานในเมือง ทิ้งกี่ไว้ให้ฝุ่นจับ ปล่อยให้ลมหายใจของผ้าทอค่อย ๆ แผ่วลง

เป็นการดีที่กระทรวงพาณิชย์ได้ยื่นมือเข้ามา พร้อมที่จะฉุดและผลักดันผ้าไหมไทยให้ยืนหยัดได้ต่อไป หากแต่คนรุ่นหลังก็ต้องร่วมมือ แถมชุมชนก็ต้องตื่นตัวตั้งรับ พร้อมทั้งปรับสินค้าให้เข้ากับตลาดเพื่อพัฒนามรดกที่มีอยู่แล้วกับตัวให้คงอยู่ไปอีกหลายชั่วอายุคน

ช่องทางการติดต่อ
ชุมชนกลุ่มหม่อนไหมบ้านป่ากล้วย จังหวัดชุมพร 
ที่อยู่ 93/1 หมู่ 12 ตำบลนาสัก อำเภอสวี จังหวัดชุมพร 86130
ติดต่อ คุณทองดี 06 5381 0114

กลุ่มสตรีทอผ้าบ้านท่ากระจาย จังหวัดสุราษฎร์ธานี
ที่อยู่ 131 หมู่ 1 บ้านท่ากระจาย ตำบลท่าชนะ อำเภอท่าชนะ จังหวัดสุราษฎร์ธานี 84170
ติดต่อ คุณอ๊ะ 08 4526 5816 

กลุ่มทอผ้าบ้านพุมเรียง จังหวัดสุราษฎร์ธานี
ที่อยู่ 81 หมู่ 2 ตำบลพุมเรียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี 84110
ติดต่อ คุณวรรม๊ะ 08 1538 4533 

กลุ่มทอผ้าบ้านเนินมวง จังหวัดนครศรีธรรมราช
ที่อยู่ 105/1 หมู่ 4 ตำบลขอนหาด อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช 80180
ติดต่อ คุณมนต์ฑา 08 0699 0968

กลุ่มผ้ายกบ้านมะม่วงปลายแขน จังหวัดนครศรีธรรมราช
ที่อยู่ 39 หมู่ 8 ตำบลท่างิ้ว อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช 50160
ติดต่อ คุณละออง 08 7468 0033

 

ขอขอบคุณ “โครงการยกระดับการตลาดผลิตภัณฑ์ผ้าไหมสู่แหล่งท่องเที่ยว” จากกรมพัฒนาธุรกิจการค้า กระทรวงพาณิชย์

เรื่อง : วนบุษป์ ยุพเกษตร