image

Business & Industrial

วัฒนธรรมเรา ใครได้ประโยชน์

Published Date : 2 มี.ค. 2562

Resource : Creative Thailand

956

การหยิบยืมวัฒนธรรมจากแหล่งต้นกำเนิดเพื่อต่อยอดและสร้างรายได้ในธุรกิจเป็นสิ่งที่เห็นได้อย่างต่อเนื่อง บางกรณีเจ้าของวัฒนธรรมที่ถูกนำไปใช้ก็ได้ประโยชน์ และทำให้ผู้คนรับรู้ถึงการมีอยู่ของพวกเขา แต่ในบางกรณีธุรกิจและการหาผลกำไรก็เป็นเหตุผลสำคัญที่ขุดหลุมฝังวัฒนธรรมดั่งเดิมเหล่านั้นให้สูญหายไป เหลือเพียง 'การลอกเลียน' ที่กลายเป็นหนึ่งเดียวซึ่งตักตวงรายได้อย่างมหาศาลไปอย่างหน้าตาเฉย

เมื่อปีที่ผ่านมาได้เกิดแคมเปญรณรงค์โดยประชาชนจากหลายประเทศในแอฟริกาตะวันออกที่เป็นเจ้าของภาษาสวาฮีลี (Swahili) ซึ่งรวมตัวกันเพื่อร้องเรียนให้บริษัทเดอะวอลต์ดิสนีย์ (The Walt Disney Company) ยกเลิกเครื่องหมายการค้า 'Hakuna matata' วลีดังจากภาพยนตร์แอนิเมชันเรื่อง The Lion King ที่ออกฉายในปี 1994 เนื่องจากความสำเร็จของภาพยนตร์ที่มาพร้อมรายได้ถล่มทลาย และเพลงฮิต 'Hakuna matata' ผลงานสร้างสรรค์ของศิลปินระดับโลกเอลตัน จอห์น (Elton John) และทิม ไรซ์ (Tim Rice) ทำให้ดิสนีย์มองเห็นช่องทางธุรกิจต่อไปในอนาคตจากวลีที่ติดหูนี้

ความหมายของภาษาสวาฮีลี 'Hakuna matata' ซึ่งแปลได้ว่า 'no worries' นี้ได้ถูกจดทะเบียนเครื่องหมายการค้าโดยดิสนีย์ไปตั้งแต่ปี 2003 เพื่อใช้กับสินค้าประเภทเสื้อและรองเท้า ซึ่งในอนาคตอาจมีสินค้าชนิดอื่นเดินขบวนตามกันมาอีกนับไม่ถ้วน ยิ่งเมื่อ The Lion King ฉบับคนแสดงกำลังจะเข้าโรงฉายในเดือนกรกฎาคมปีนี้ ก็ทำให้ เชลตัน มพาลา (Shelton Mpala) ผู้เรียกร้องชาวซิมบัคเวต้องเริ่มต้นการรณรงค์เพื่อหยุดยั้งไม่ให้ดิสนีย์ใช้วลีจากภาษาแม่ของตนในการสร้างรายได้เป็นของตัวเอง แถลงการของแคมเปญรณรงค์ในเว็บไซต์ change.org ได้กล่าวไว้ส่วนหนึ่งว่า “การตัดสินใจจดทะเบียนเครื่องหมายการค้ากับวลี ‘Hakuna matata’ แสดงให้เห็นถึงความโลภอย่างแท้จริง สิ่งนี้ไม่เพียงแค่เป็นการดูถูกชาวสวาฮีลีเท่านั้น แต่มันหมายถึงชาวแอฟริกันทุกคน” แคมเปญนี้ต้องการผู้สนับสนุน 200,000 รายชื่อ เพื่อใช้ในการเรียกร้องกับบริษัทดิสนีย์ ซึ่งล่าสุด (กุมภาพันธ์ 2019) ได้มีผู้ลงชื่อสนับสนุนไปแล้ว 186,000 ราย

กรณีนี้ไม่ได้เป็นเพียงครั้งเดียวที่ดิสนีย์หยิบเอาทรัพย์สินทางวัฒนธรรมมาใช้เพื่อประโยชน์ทางธุรกิจ ย้อนกลับไปปี 2013 ดิสนีย์พยายามที่จะใช้ชื่อของภาพยนตร์เรื่องใหม่และจดทะเบียนเครื่องหมายการค้าของคำว่า 'Dia de los Muertos' ซึ่งหมายถึงเทศกาล 'Day of the Dead' เทศกาลสำคัญของประเทศเม็กซิโก ก่อนที่จะล้มเลิกไป เนื่องด้วยความไม่พอใจในหมู่ชาวอเมริกันเชื้อสายเม็กซิกัน ที่วันสำคัญของพวกเขาถูกฉวยโอกาสเพื่อประโยชน์ทางธุรกิจ ท้ายที่สุดแล้ว ดิสนีย์จึงยกเลิกการจดทะเบียนเครื่องหมายการค้าและเปลี่ยนชื่อภาพยนตร์เป็น 'Coco' ซึ่งต่อมาประสบความสำเร็จไปทั่วโลก และสร้างรายได้ไปกว่าแปดร้อยล้านเหรียญสหรัฐฯ 

อย่างไรก็ตาม การใช้คำหรือภาษาในการจดทะเบียนเครื่องหมายการค้าเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นอย่างทั่วไป และยังคงเป็นกรณีที่มักก่อให้เกิดข้อขัดแย้งต่อสู้กับความไม่เห็นด้วยจากเจ้าของวัฒนธรรมหรือบุคคลที่ได้รับผลกระทบอยู่เสมอ ทางออกของปัญหาที่อ่อนไหวอย่างเช่นกรณีของดิสนีย์นั้น มีหลายเสียงที่เห็นตรงกันว่า หากเป็นการจดทะเบียนเครื่องหมายการค้าโดยเจ้าของภาษาหรือวัฒนธรรมนั้นๆ อาจเป็นทางออกที่ดีสำหรับการรักษาสิทธิ์ความเป็นต้นกำเนิด อีกทั้งน่าจะขึ้นอยู่กับการตีความในการนำเอาวัฒนธรรมไปใช้งานเพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด มากกว่าเพื่อเอื้อประโยชน์ทางธุรกิจเพียงอย่างเดียว

ที่มาภาพ: pixabay.com

ที่มา:
บทความ “Disney accused of colonialism over 'hakuna matata' trademark” โดย Rebecca Ratcliffe จาก theguardian.com
บทความ “Hakuna Matata™? Can Disney Actually Trademark That?” โดย Kimiko de Freytas-Tamura จาก nytimes.com
บทความ “Disney can be a leader: cultural rights over profits!” โดย Shelton Mpala จาก change.org
บทความ “Disney drops bid to trademark Day of the Dead” โดย Ben Child จาก theguardian.com
List of highest-grossing animated films จาก wikipedia.org

เรื่อง : นพกร คนไว